​ मराठवाड्याचा वाङ्मयीन लेखाजेखा

Maharashtra Times | Updated: 19 Nov 2017, 02:03:00 AM

मराठी भाषेच्या संदर्भात मराठवाड्यात एक स्वतंत्र चळवळ सातत्याने सुरू आहे. त्यात विविध संमेलने आहेत, चळवळी आहेत, चर्चासत्रे, परिसंवाद अशा सर्वंकष मंथनामधून मराठी वाङ्मयाची वाटचाल सुरू आहे. मराठवाड्याचा इतिहास समजून घेताना येथील मराठी वाङ्मय चळवळीला अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त होते, ते त्यामुळेच.

    

डॉ. ज्योती धर्माधिकारी 

मराठी भाषेच्या संदर्भात मराठवाड्यात एक स्वतंत्र चळवळ सातत्याने सुरू आहे. त्यात विविध संमेलने आहेत, चळवळी आहेत, चर्चासत्रे, परिसंवाद अशा सर्वंकष मंथनामधून मराठी वाङ्मयाची वाटचाल सुरू आहे. मराठवाड्याचा इतिहास समजून घेताना येथील मराठी वाङ्मय चळवळीला अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त होते, ते त्यामुळेच. डॉ. कैलास इंगळे लिखित ‘वाङ्मयीन मराठवाडा’ या पुस्तकात हेच करण्यात आले आहे. या भूभागातील मराठी भाषेच्या संदर्भात झालेल्या चळवळींचा आणि संमेलनांचा त्यामध्ये आढावा घेतलेला दिसतो. त्यातून व्यक्त झालेल्या विचारांचा परामर्श म्हणजे हे पुस्तक आहे. एखाद्या प्रदेश भाषेची प्रगती मापण्याचे अनेक साधने असू शकतात. नवीन लेखकांच्या नोंदी, भाषा समृद्धीच्या दिशेने वाटचाल, त्या भाषेतील वाङ्मयाला मिळालेली चालना आणि विस्तारलेली कार्यक्षेत्रे, भाषेची उपयोजितता आणि प्रभावी वाङ्मयीन वापर अशा विविध पद्धतीने हे संशोधन होऊ शकते. मराठवाड्यातील वाङ्मयीन वाटचाल अभ्यासताना लेखकाने स्वतःसाठी काही मर्यादा घालून दिल्या आहेत.

लेखक साहित्यिक मूल्य मांडताना मराठवाड्याच्या प्राचीन इतिहासात डोकावतो. पैठण आणि परिसरात जिवाश्म सापडल्याचा दाखला मराठवाड्याचा समृद्ध वारसा पहिल्या प्रकरणात येतो. रामायण-महाभारताचे सांस्कृतिक वारशाचे दाखले नमूद केले आहेत. रामायणात ज्याचे ‘दक्षिणापक्ष’ या नावाने वर्णन आहे तो मराठवाड्याचाच भाग. मराठवाड्याची संस्कृती मानववंशाच्या सुरुवातीपासूनच विकसित झाली असावी असा कयास यातून ध्वनित होतो. येथील भौगोलिकता, राजेशाहीची स्थित्यंतरे, मुस्लिम राजवट यांचा संदर्भ पहिल्या प्रकरणात येतो. विकासाची क्रमागत प्रक्रिया या भागात घडली असावी असे समजण्याला पुरेसा वाव आहे. तथापि, निजामाने मराठवाड्यावर सव्वादोनशे वर्षे राज्य केले. त्याच्या जुलमी राजवटीचे व्रण अजून पुसलेले नाहीत. आजही त्या राजवटीचे साक्षीदार शिल्लक आहेत. या राजवटीचे स्वाभाविकतः पडसाद वाङ्मयात पाहायला मिळते.

इ. स. पूर्व २३० ते गेल्या शतकापर्यंतचा धांडोळा लेखक आपल्या वाङ्मयीन इतिहासाची पाळेमुळे या प्रकरणात करतात. मराठवाड्याचा समग्र इतिहासाच्या दृष्टीने पहिले प्रकरण महत्त्वपूर्ण ठरते.

१८८२ मध्ये सुरू झालेले ‘औरंगाबाद समाचार’ नियतकालिक, १८८५ मध्ये सुरू झालेले ‘दक्षिण मित्र’ मासिक निजामाच्याच कालखंडात सुरू झाले होते. हे दोन्ही मराठी मासिके राजकीय घडामोडी सांगण्याचे माध्यम होते. या राजकीय पत्रांचे वाङ्मयीन मूल्यही महत्त्वाचे ठरते. त्यानंतर विविध नियतकालिके आली. भाषा बदलत जाते त्याचा वस्तुनिष्ठ पुरावा ही मासिके ठरावीत आणि ते संशोधनाचे नवे दालन ठरू शकते. थेट ‘प्रतिष्ठान’ या उल्लेखावर हा परिच्छेद संपतो. मराठवाडा साहित्य परिषदेची निर्मिती १९४३ मध्ये झाली तेव्हा संपूर्ण वाङ्मयीन घडामोडीला वाहून घेणारे एक साहित्य परिषदेच्या मालकीचे मासिक निघावे असे अनेकांना वाटत होते. प्रत्यक्षात मात्र ‘प्रतिष्ठान’ला दहा वर्षे वाट बघावी लागली. १९८३ मध्ये ‘प्रतिष्ठान’ मासिक आले आणि ते संपूर्णपणे ‘वाङ्मयीन’ होते.

वाङ्मयीन मराठवाडा विशद करताना साहित्य संमेलने वाङ्मयीन चळवळीचे मुख्य केंद्र मानले गेले. १९३७ ते २००५ या अडुसष्ठ वर्षांच्या काळात झालेल्या मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षीय भाषणांमधून व्यक्त झालेल्या विचारांची मिमांसा गरजेची ठरली. ही संमेलने साहित्याचा प्रचार आणि प्रसार करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जातात.

मराठवाड्यातील वाङ्मयीन चळवळी, मराठी साहित्य, वाङ्मयीन फुलश्रुती या विभागांl ही मराठी भाषेच्या मराठवाड्यातील वाटचालीचा लेखाजोखा मांडला आहे. त्यामुळे एकंदर मराठवाड्याच्या वाङ्मयीन चळवळीच्या अभ्यासासाठी हे पुस्तक संदर्भग्रंथ म्हणून अतिशय मोलाचे ठरू शकते.

वाङ्मयीन मराठवाडा
लेखक : डॉ. कैलास इंगळे
प्रकाशक : चिन्मय प्रकाशन, औरंगाबाद
पृष्ठं : ३८० किंमत : ३०० रु.